تنب بزرگ
نزدیکی تنگه هرمز | استان هرمزگان
ابوموسی یا بوموسی یکی از جزایر ایران در خلیج فارس است که از توابع شهرستان ابوموسی در استان هرمزگان است. مساحت ابوموسی که در ۲۶ درجهٔ خط عرض شمالی و در ۵۵ درجهٔ خط طول شرقی واقع شده است، حدود ۱۲ کیلومتر مربع است. فاصله میان این جزیره و جزایر تنب بزرگ و تنب بزرگ به دلیل عمق مناسب آب، تنها مسیر قابل کشتیرانی برای نفتکشهای بزرگ است. ابوموسی جنوبیترین جزیره ایرانی خلیج فارس و نزدیکترین آنها به خط استوا است. آب و هوای ابوموسی بسیار گرم، مرطوب و شرجی است و در طول سال تنوع آب و هوایی چندانی تجربه نمیکند. ابوموسی دارای فرودگاه و اسکله است. پروازهای مسافری منظمی از بندرعباس به فرودگاه ابوموسی صورت میگیرد و همچنین شناورهای مسافری از بندرلنگه هفتهای دو تا سهبار به این جزیره تردد دارند.
جزیره بوموسی بهعنوان یکی از جزایر سهگانه ایرانی بخشی از استان هرمزگان در مالکیت و کنترل ایران است؛ با این حال، امارات متحده عربی بر آن ادعای مالکیت میکند و آن را بخشی از امارت شارجه میداند. ایران همواره بر حق حاکمیت بیچون و چرا بر این جزیره تأکید کرده است. در حال حاضر اکثریت جمعیت بوموسی را شهروندان ایران تشکیل میدهند و اقلیتی اماراتی در آن زندگی میکنند. ایران بهواسطه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش ایران در جزیره بوموسی حضور نظامی دارد. پلیس محلی شارجه از زمان تفاهمنامه ۱۹۷۱، پاسگاهی در این جزیره دارد. در آذر ۱۴۰۳ با تصویب دولت، سفر به بوموسی برای همه ایرانیان بدون دعوتنامه ممکن شد و فرماندار جزیره اعلام کرد خانههای مسافر، بومگردی و مسافرخانهها، ظرفیت پذیرش ۱۲۰ گردشگر را دارند.
نام جزیره و ریشهشناسی
این جزیره به گویش محلی ساحلنشینان کرانه شمالی خلیج فارس، «گَپ سبزو» نامیده میشد و تحت حاکمیت بندرلنگه اداره میشد. در اصطلاح محلی «گپ» به معنای بزرگ و «سبزو» به معنای سبز است و گپ سبزو به معنای جزیره بزرگ سبز است.
نام رسمی جزیره براساس پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران از زیرمجموعههای سازمان نقشهبرداری کشوری، «ابوموسی» است و این نام مصوب هیئت دولت در سال ۱۳۶۱ است . استانداری هرمزگان استفاده از نام «بوموسی» را در اسناد دولتی استان ممنوع ساخته است.
پیشنهادهایی برای تغییر نام رسمی این جزیره به «بوموسی» از جمله در مجلس شورای اسلامی مطرح شده است. همچنین خامنهای معتقد است که این جزیره باید به جای ابوموسی، بوموسی خوانده شود.[۹] زهرا پیشگامیفرد، استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران، میگوید که «پیش از ورود انگلیسیها، فردی به نام موسی سبب رونق و آبادانی این جزیره شد و پس از مدتی، نام «بابا موسی» بر جزیره گذاشته شد. «بابا موسی» در زبان محلی جنوبی به «بابو موسی» تغییر پیدا کرد و بهتدریج با تغییرات دیگر، به آن «بوموسی» میگفتند. سپس اعرابی که در زمان انگلیسیها به این جزیره آمدند، بهدلیل متجانس بودن واژه «بو» و «ابو» نام «بوموسی» را به «ابوموسی» تغییر دادند و کمکم استفاده از این واژه رواج یافت و جزیره حتی پس از رفتن انگلیسیها نیز به همین نام باقی ماند.»
در نقشهای به نام «خلیج فارس؛ بیشتر به مشاهدات شخصی» که در سال ۱۷۶۵ در پاریس از کارستن نیبور، جهانگرد آلمانی، منتشر شد، نام جزیره با خط آلمانی «بوموس» ذکر شده است. نام «بوموس» با خط انگلیسی[پ] در نسخههای ترجمه نقشه مذکور درج شده است؛ از جمله در ترجمه کتاب «سفرهایی درون عربستان و سایر کشورها شرق» از نیبور که در دهه ۱۷۹۰ میلادی منتشر شد.
نام بوموس در نقشهٔ Carsten Niebuhr سال ۱۷۶۵، موزه ملی قطر
نقشهای به نام «خلیج فارس رسمشده در ۱۷۵۸» از جان باتیست بورگنیون دونویل، نقشهبردار فرانسوی، در سال ۱۷۷۶ در پاریس منتشر شد؛ در این نقشه نام جزیره، «ابوموسی» ذکر شده است.
نام «بوموسی» در نقشهها، کتب تاریخی و جغرافیای قدیم و جدید کشورها دیده میشود. بهطور نمونه در نقشهای که در سال ۱۹۶۷ توسط دولت شوروی سابق چاپ گردید، نام ایرانی بوموسی برای این جزیره به کار رفته است. نام بوموسی برگرفته از نام یکی از سرداران کریم خان است که پس از حضور در این جزیره نام خود را بر آن نهاده است. انگلیسیها پس از نفوذ در خلیجفارس به منظور کنار گذاشتن عناصر ایرانی از این جزیره عنوان «ابوموسی» را برای جزیره به کار بردند.
تاریخ و مالکیت
جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک در نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه که توسط آدولف اشتیلر ترسیم شده است. رنگ جزایر در نقشه، مالکیت آنها را برای ایران ثابت میکند.
همچنین ببینید: مناقشه جزایر سهگانه ایرانی در خلیجفارس
حاکمیت ایران بر جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک ریشه در دورهٔ امپراتوریهای ایلام (تمدن)، ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی دارد. در این دوران نظم و امنیت ایرانی (persianpax) بر سراسر پهنه آبی خلیجفارس و جزایر آن حکمفرما بود. جزایر سهگانه در سال ۱۹۰۸ بهطور کامل تحت اشغال بریتانیا به عنوان قیم رسمی امارات متصالحه درآمد اما تا سال ۱۹۷۱ هیچکدام از دولتهای ایران این اشغال را قبول نداشته و ابوموسی به همراه تنب بزرگ و کوچک در تقسیمات کشوری ایران قرار داشتند.
در سال ۱۹۷۱ میلادی پس از توافق ایران و بریتانیا و پیش از خروج نیروهای نظامی انگلیس از منطقه و تأسیس کشور امارات متحده عربی، ابوموسی به همراه تنب بزرگ و تنب کوچک پس از نزدیک به ۷۰ سال شکایتهای مداوم دولت ایران علیه اشغالگری انگلیس سرانجام به ایران بازگردانده شد. طبق این یادداشت تفاهم ارتش ایران در این جزیره نیرو مستقر کرد و به شارجه اجازه داده شد که یک پاسگاه پلیس محلی در آنجا داشته باشد. این موافقتنامه منابع انرژی جزیره را بین دو امضاکننده تقسیم کرد. در سال ۱۹۹۲ و پس از خاتمهی جنگ خلیجفارس امارات متحدهی عربی برخلاف نظر شیخ شارجه و تفاهمنامهی ۱۹۷۱ شارجه با ایران در خصوص ابوموسی، اقدام به طرح ادعاهای مالکیت بر جزایر سهگانه کرد. این اقدام واکنش دولت ایران را برانگیخت.
شورای عالی امنیت ملی ایران با صدور بیانیهای هشت مادهای بر حق حاکمیت بیچونوچرای ایران بر جزایر تأکید کرد. در بند هفتم این بیانیه آمده است: «طرح ادعاهای تاریخی در مورد سرزمینهای ایران، اگرچه همواره به نفع ایران است، ما آن را به هیچوجه به مصلحت امنیت منطقه نمیدانیم و تجربهی ادعاهای مشابه از سوی عراق درس عبرتی در این زمینه است».
بسیاری از مورّخان و جغرافینویسان متقدّم اسلامی مانند طبری، مسعودی، ابن حوقل، یعقوبی و مقدّسی، همهی جزایر خلیجفارس را متعلّق به ایران دانستهاند. بنا بر نوشتهی حمداللّه مستوفی در نزهه القلوب جزیرههای واقع در دریای عمان و دریای پارس، از جمله تنب بزرگ و تنب کوچک، به ایران تعلق دارند.
یافتههای باستانشناختی
در پائیز ۱۳۹۱ کاوشهای باستانشناسی در مرکز، شرق و غرب جزیره ابوموسی انجام شد و حدود یک سوم این جزیره مورد پوشش قرار گرفت. در نتیجه این تحقیقات، هفت محوطه تاریخی یافت شد. همچنین سفالهایی مربوط به دوران ساسانی، ایلخانی، تیموری و صفوی به دست آمد.
جزیره ابوموسی به دلیل موقعیت راهبردیاش در خلیج فارس، همواره مورد توجه باستانشناسان بوده است. با این حال، انجام کاوشهای باستانشناسی در این جزیره با موانعی روبرو بوده است. اولین گروه باستانشناسی در سال ۱۳۵۰ به این جزیره اعزام شد، اما موفق به انجام کاوش نشد. پس از آن نیز تلاشهای دیگری صورت گرفت، اما تا سال ۱۳۹۱ هیچ گروهی موفق به دریافت مجوز کاوش در این جزیره نشد.
در سال ۱۳۹۱، یک گروه باستانشناسی موفق به دریافت مجوز کاوش در جزیره ابوموسی شد. این گروه، هفت محوطه باستانی را در این جزیره شناسایی کرد که در آنها آثاری از دورههای مختلف تاریخی، از جمله دوره ایلخانی، دوره تیموری، دوره صفوی و دوره قاجار، یافت شد. از جمله آثار یافت شده در این کاوشها میتوان به سفالهای پیش از تاریخ، سفالهای اسلامی، آب انبار، چاه و یک ساختمان بانک ملی با کاشیکاریهای زیبا اشاره کرد.[۲۴]
در مرکز این جزیره کوچک مسیر فرودگاه، روستا و ساخت و سازهای نظامی وجود دارد و بلندترین کوه آن حلواست که اجازه نزدیک شدن به آن را نمیدهند. اینجا پراکندگی سفال ایلخانی وجود داشته است. جزیره پوشش گیاهی قوی دارد که کار باستانشناسی را مشکل میکند.
هفت محوطه باستانی در این جزیره شناسایی شده که در اولین محوطه چند تکه سفال و ابزار سنگی به دست آمد ولی در اینکه آنها متعلق به کدام دوره است با تردید میتوان صحبت کرد. یک محوطه دیگر نزدیک کوه حلواست که سفالهای پراکنده دارد و بخش عمده آن تسطیح شده است. محوطه بعدی گویاتر است و در آن گونهای از سفالهای پیش از تاریخ را مشاهده شده از این سفال در سواحل خلیج فارس هم دیده میشود. از دور سلجوقی تا قاجار تولید این سفال ادامه داشته است.
محوطه بعدی در بخش مرکزی ابوموسی است که در کنار باغی بود. دهانه آب انباری در آن دیده شده که در شهرهای دیگر هم وجود دارد. وقتی بارندگی زیاد است آب این آب انبار پر میشود. یکی از چاههای آن همچنان دایر است. اطراف اینها یک نوع سفال سرخ پیدا شده است. انواع سفالهای چینی و بدل چینی نیز دیده شده است. دو قطعه سفال دیگر نیز یافت شده که با سفالهای اسلامی متفاوت است.
در محوطه پنجم نوعی سفال وجود دارد که میتوان گفت مربوط به اواخر ساسانی و صدر اسلام بوده است. اما این مواد فرهنگی با پوشش شدید گیاه و ماسه بادی نرم پوشیده شدهاند. برخی از سفالها داخل همان سطح وجود دارد. در محوطه ششم ۱۹ قطعه سفال پیدا شد. محوطه هفتم هم سفالهایی دارد ولی یک قطعه شبیه سفالهای هزاره اول خلیج فارس است که روی آن رسوب گرفته و تزئینات رنگی دارد. این سفال در زمره سفالهای اسلامی قرار نمیگیرد. به گفته کارشناسان، شاید سفال نوکاژدری شکستهای که در این جزیره پیدا شده به دست دزدان دریای به اینجا رسیده باشد.
نظرات کاربران درباره تنب بزرگ
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر میدهید!